కర్ర సాము

ప్రాచీన జానపదకళలకు చెందిన వాటిలో కొన్ని యుద్ధకళలకు చెందినవి ఉన్నాయి. వాటిలో మన ఆంధ్రదేశాన కత్తిసామూ, కర్రసాము ప్రధానమైనది. కర్రసాము ఈ నాటికి పల్లెల్లో మనకు కనిపిస్తూనే ఉంది. కర్రసామును వయస్సులో ఉన్న యువకులు ఎక్కువగా ప్రదర్శిస్తూ ఉంటారు. సాయంత్రం సమయాల్లో గ్రామాలలో యువకులందరూ చేసి ఒక గురువు దగ్గర ఈ విద్యను నేర్చుకుంటారు. తన బలిష్టమైన పిడికిలితో కథ మధ్యగా పట్టుకుని గిర్రుమని తిప్పుతూ ఒక చేతి నుండి మరొక చేతిలోనికి మార్చుకుంటూ, ఒడుపు కలిగిన అడుగులు వేస్తూ కర్రసామును ప్రదర్శిస్తారు. ఈ కర్రసాము తిప్పేప్పుడు అనేక విన్యాసాలు ప్రదర్శిస్తూ ఉంటారు. ఈ కర్ర సాధారణంగా మనం పొలం పనులకు పోయే రైతుల చేతులలో ఉండేది. ఈ కర్రసు బానా కర్ర అని కూడా అంటారు. ఇంచుమించు అడుగుల పొడవు ఉంటుంది.

పూర్వం రక్షణ వ్యవస్థ అంతగా అభివృద్ధి చెందని రోజులలో గ్రామాలలోని యువకులే గ్రామరక్షణకు ఈ కర్రసాము విద్యను నేర్చుకుని రాత్రిసమయంలో గ్రామ రక్షణకు బయలు దేరేవారు. దేవాలయాలను దోపిడీ దొంగల బారి నుండి కాపాడడానికి, బందిపోటులు గ్రామంలో ప్రవేశంచకుండా వీరు కర్రసాము విద్య ద్వారా అత్యంత ధైర్యసాహసాలను ప్రదర్శించేవారు. ఈ కర్ర సాము విద్య తెలిసిన వారిని పూర్వం జమిందారలు తమ ఉద్యోగస్థులుగా నియమించుకునేవారు. వీరుముష్టి వారు, హరిజనులు, నాయక తెగలకు చెందిన వారు ఈ కర్రసాము ప్రదర్శించడంలో నిష్ణాతులు.

కర్ర సామును 10 నుండి 15 మంది ప్రదర్శిస్తారు. డప్పులు, తనా వంటి వాయిద్యాలు మోగుతుండగా కర్రలను ఇడువుగా పట్టుకుని 15 మంది ఒకేసారి గిర్రున తిప్పుతారు. కొంత సేపయిన తరువాత ఒక యువకుడు రెండు చేతులలో రెండు కర్రలను మధ్యలో పట్టుకుని తన భుజబలంతో కర్ర కనబడనంత వేగంగా తిప్పుతూ ఉంటే ప్రేక్షకులు ఉద్వేగభరితులవుతారు. పూర్వం యుద్ధాలలో ఇదే విధంగా కర్ర సాము ప్రదర్శిస్తూ తిరుగుబాటు సైన్యాలను చెల్లా చెదురు చేసేవారని అంటారు. తరువాత ఇద్దరు చెరోకర్ర తీసుకుని ఒకరి తరువాత ఒకరు కర్రను జుళివుస్తుంటే మరొకరు ఒడుపుగా కాసుకుని, తిరిగి తనూ కర్రను జుళిపిస్తూ ఎదురుదాడి చేస్తాడు. ఉత్సవాల సందర్భంగాను, సంబరాలలోను ఈ కర్రసాము ప్రదర్వన ఏర్పాటు చేయడం రివాజు. ప్రధాన కూడలిలో ఊరేగింపును ఆపి ఈ ప్రదర్వన ఏర్పాటు చేస్తు ఉంటారు. కర్రసాము వ్యాయామానికి చెందిన విద్యకూడాను. ఈ విద్యను నేర్చుకున్న యువకుల చేతులు బలిష్టంగా ఉండడమే కాకుండా శరీర ఆకృతి

 పగటి వేషం

నన్నెతకం నవలాదూపాలలో సగటి వేషం ఒకటి తెలుగులో వేషం వేయడమంటే పాత్రకు తగినట్లుగా అలంకరణ చేసుకోవడం నగటిపాటి నగటి పూటనే గ్రామాలలో తాము ప్రదర్శించనున్న వేషాన్ని ఎన్నుకుని అభినయించడం. ఇది ప్రాచీన కాలంలో ఎంతో ప్రజాధనం పొందిన కళ పగటి వేషాలు అనే దూటలోనే బహువచనం ఉంది. నలుగురు లేక ఐదుగురు ఒక పరాణకథను ఎన్నడ బభినయిస్తూ ఇంటి ఇంటి ముందు మూడు నాలుగు రోజుల దాకా ప్రదర్శిస్తారు ఇంటిలోని వారే వీరికి ప్రేక్షకులు.

తెలుగువాని అపూర్వ జానపద కళా సంపదలోని పగటి వేషం యొక్క అవిర్భావ కాలాన్ని నిర్ణయించే చాటి ఆధారం లభ్యం కాని పోయినా తెలుగు సాహిత్యంలో ఇది ప్రస్పుటంగా కనిపిస్తుంది. దీనికి వేముల వాడము కట్ సాక్ష్యం ఇతని కాలం క్రీ. శ 1121 ప్రాంతంగా నిర్ణయించబడింది. వేముల వాడ భీమకవి కళాంగ రాజావారి వెళ్ళాడు. కళింగ రాజు గంగుకు తను వచ్చిన సంగతి కబురంపాడు రాజు. వేముల వాడ మతని భాదను పట్టించుకోకపోవడంలో కోపోద్రేకుడైన భీమకవి కళింగ గంగును శపిస్తాడు. శాపం తగిలిన గంగుసు శత్రురాజులు దండిత్తి వచ్చి పోడిస్తారు కళింగ గంగు పారిపోయి బికారిగా తయారయ్యి వీడుల వెంట తిరుగుతూ ఓపాతర గోతిలో పడి ఏడుస్తుంటారు. ఇంతలో అలుప్రకగా పోతున్న వేముల వాడే భీమకవి కలింగ గంగు పరిస్థితి గమనించి జాలిపడి శాపతిమాచన కలిగిస్తాడు.

శాప విముకుడైన కళింగ గంగు దారినపోతున్న పగటి వేషగాళ్ల గుంపులో చేరతాడు. వారు తిన్నగా కళింగ దేశం చేరి అక్కడ పరిపాలిస్తున్న రాజు దగ్గత ప్రదర్శన ఇవ్వ గోరతారు. అక్కడి రాజు తన చేతిలో ఓడి పోయి పారిపోయిన కళింగ గంగు వేషం వేసుకుని పగటి పూట రమ్మంటాడు జగుంపులోని కళింగ గంగు తానే ఆ వేషం కట్టి పగటిపూట ప్రదర్శన యిస్తూ రాజు ముందుకు నెడతాడు. ప్రదర్వన చేస్తూ రాజును సమీపించి ఒక్క వేటున అతని శిరస్సును నరికి తిరిగి రాజవుతాడు. తెలుగు సాహిత్యంలో మొదటిగా పగటి వేషం ఇలా కనిపిస్తుంది.

ప్రాచీసతి గలిగిన జానపదకళ 20వ శతాబ్ది తొలి దశలో కూడా దేదీప్యమానంగా వెలిగింది. మైసూరు నుండి వచ్చిన తెలుగు బ్రాహ్మణుడు శ్రీ జిల్లా వరుఘుల వెంకటరామయ్య గారు తన పరివారంలో ఆంధ్రదేశం వచ్చి కృష్ణా జిల్లా వీరంకిలాకు దగ్గర హనుమంతాపురం రగ్రహారంలో అయ్యంగాళ్లు అనే పీఠాన్ని స్థాపించి పగటి వేషాలు నేర్పేవాడు. కష్టాతికష్ట మయిన విద్య ఆంధ్రదేశమందు కూచిపూడి వంశాలలో తొలుత అవతరించిందనికూడా చెప్పుకుంటారు. గోదావరి మండల యండలి కాకపుర్రు గ్రామం ఈ విద్యకు ప్రసిద్ధి చెందింది.

పగటి వేషాలు రెండు రకాలుగా కనిపిస్తాయి. 1 రామసవేషం 2 సాత్వీకవేషం ఈ వేషాలను బ్రాహ్మణులే కాకుండా యాదవులు. బంగాలవారు, విశ్వబ్రాహ్మణులు, తదితర ఇతర కులాలకు చెందిన వారు కూడా అభ్యసించి ప్రదర్శనలిస్తున్నారు. ఈపగటి వేషాలలోని ప్రక్రియ ముఖ్యంగా వేషంలో భాషలో, నడకల్లో, చేష్టల్లో లోకంలోని కొందరిని అనుకరించడం. గొప్పగా ఆరూపంలోని అతుక్కుపోవడమే ప్రత్యేకత ఆయా వేషాల ద్వారా సామాన్యులకి సంఘంలోని దురాచాల్ని గెలిగింతలు పెట్టి హాస్యంతో వ్యంగ్యంగా ఎత్తి చూపించడం యిందులోని ఉన్న మౌలిక సూత్రం వినోదం, విజ్ఞానం కలిగిన ఈ వేషాలను మగవాలేళ్ళవేస్తారు.

పగటి వేషాలు 32 వరకు ఉన్నాయి. వీనిలో బుడబుక్కలు, లంబాడీలు, చోడెమ్మలు, సోమయాజులు, సోమి వేదుల వాళ్ళు, దేవమ్మ, భద్రోజులు, గొల్లపాలుడు, మందుల వాళ్లు, సాకాని వైష్ణువులు, పిట్టలదొర, కొమ్మ దాసుడు. బారీ బైరాగి, సిద్ది కంపెనీ, అర్థవారివ్వ శక్తి బేతాళ దేవరపిట్టి మొదలైనవి సుప్రస్తి వేషాలు. ఈ పగటి వేషాల ప్రదర్శనకు సంగీతం, నృత్యం, వాచికం, ధన్యనుకరణ (మిమిక్రీ), అభినయా వంటివి. వన్నె తెచ్చే అంశాలు హార్మోనిస్ట్, వాయిద్య కారులు వారి వెంట తిరుగుతూ వాయిద్య సహకారాన్ని అందిస్తారు. గ్రామాల్లో ప్రజలతోపాటు ఆయా పాత్రలకు సంబంధించిన వారు కూడా ఆనందించి పగటి వేషాగాత్మకి కానుకలు ఇస్తారు. వారమంతా ప్రతీరోజూ వేషం గట్టి తిరిగిన ప్రదర్శనకారులు ఆఖరిరోజు ప్రతీ ఇంటికీ తిరిగి కానుకలు అర్పిస్తారు.

రాజమండ్రికి చెందిన విభూది భూనీ లింగం ఈ ప్రదర్శనల జనరజలకంగా ప్రదర్శిస్తూ ఈకళ అంతరించి పోకుండా కాపాడుతూ ఉన్నారు. ఈ కళను నమ్ముకుని రాజమండ్రి పెద్దాపురం తదితర ప్రంతాలలో కళా కారులు జీవిస్తూ ఉన్నారు, వీరు సంక్రాంతి పండగలప్పుడు, ఈ వేషాలను కడుతూ కనిపిస్తారు. నిజానికి ఒకనాడు మన పల్లె జనాలకి విజ్ఞానాన్ని అందజేసినవి చాలా వరకూ ఈ జానపద కళారూపాటే. ఇప్పుదిని ఆదరణ లేక క్షీణదశకు చేరుకున్నాయి. వీనిని పునరుద్ధరించడం అంటేమన సంస్కృతిని పునరుద్ధరించుకోవడమే దీనికి ప్రజలు. ఆయా! రంగాలలోని కళాకారులు బాధ్యత తీసి పరిరక్షించాలి. మన సంస్కృతీ చరిత్ర కోసమన్నా వీటిని విడియోలలోని, కేసెట్లలోను భద్రపరచాలి. భావితరాల వారికి కనీసం మ్యూజియం వస్తువుగా నైనా అందజేయడం మనందరి ముందున్న కర్తవ్యం.

 పంబకథ

సత్తెమ్మ సంబరాలలో అంబరానే జగదంబరానే అంటూ అమ్మవారిని సంజనాదంతో మేలుకొలుపుతూ ఈ సంబనవదులు కనిపిస్తూ ఉంటారు. సాంబ్రాణి దూపాలతో సంబరాళ్ళు సత్తెమ్మ ఆదిశక్తిని, సృష్టి ఆవిర్భావమని, సత్తెమ్మ మహత్యాలు గూర్చి ఈ పంబకడ వెలుతుంటారు. విజాపురం దగ్గర రథాల పేటలోని పంబ కళాకారుల బృందం నాయకుడు వీరబ్బాయిని సంబకథ గురించి విశేషాలు తెలుపమని అడగగా మనకి అనేక విషయాలు తెలియజేస్తున్నారు.

రెండు సన్నని చిన్న వీరణాలు వంటివి కలిసి కట్టబడి రెండు వైపులా మేకతోలుతో మూయబడి ఉండే వాయిధ్యమే వియివారం ఒక వైపు ఒక నెదురు పుల్లతో వాయిస్తూ మరొక వైపు చేతిలో మంద్ర స్థాయిలోనూ, తారాస్థాయిలోను వాయిస్తుంటే కలిగే శబ్దం వెంకటక్యం పంబలర్యం అని వస్తుంది వందవాయిద్యాయినికి సహవాయిధ్యంగా జముకు, తంబూరా కూడా ఉంటుంది. పాట పాడే గురువు కాలికి గజ్జెలు కట్టుకుని చెంపలకు గంధం పూసుకుని ఎగురుతూ చిందులేస్తూ రథ పాడుతుంటే మిగిలిన ఇద్దరు వంతలు తమ వాయిద్యాలలో శృతి కలుపుతూ. పాడతారు. ఈ వాయిధ్య గాళ్ళు చెవిదగ్గర చేయిఉంచి ఆ అంటూ రాగం తీస్తు వంత పాడతారు.

మొక్కుబడులు చెల్లించకునేవారు, సంబరాలు, ఉత్సవాలు జరిపేవారు వీరిని ఆహ్వానించి పాట పాడించుకుంటారు. తెల్లవార్లు పాట పాడిన తరువాత చీట తీసుకుని అందులో అమ్మవారిలా పిండితో చేసిన బొమ్మను తయారు చేసి చేటలో ఉంచి వంబవాదం వాయిస్తూ సత్తెమ్మ ఎవరి ఇలవేలుపో వారి తలపై ఈ పాపవేటను ఉంచి దీవిస్తారు అనంతరం ఊరవతలకు తీసుకెళ్ళి మేక కాని కోడిని కాని కోసి దిష్టి తీన వేటలో ఉంచిన అమ్మవారిన సాగనంపుతారు. దీవింపజేసుకున్న వారు సంబల వారికి చేటలో కాసుకలు చేస్తారు.

సత్తెమ్మ తల్లిని సాగనంపేప్పుడు సత్తెమ్మ తల్లి గుడి ముందర పద్మం వంటి ముగ్గును వేస్తారు. ఆపద్మం వంటి ముగ్గులో మేకపోతు రక్తంలో అలంకరిస్తారు. ముగ్గురు ఒక కొత్త కుండలోనికి ఎత్తుతారు. ఆకడవను కత్తెర కడవ అంటారు. తమలో ఒకరికి కొత్తకోర, కొత్తరవిక తొడిగి నెత్తికి ఎత్తుతారు. మేక పేగులు తీసి అతనికి ఎడజందెం. పెద్ద జందెం వేసి అతనిని సత్తెమ్మగా భావిస్తూ వీదుల వెంట ఊరేగి ఎంపుగా తీసుకువెళతారు. ఊరు చివరికి వచ్చేసరికి సత్తెమ్మ తల్లిని ఉద్దేశించి

"ఆనందమమ్మా - ఆనందమే సంతోషమమ్మా - సంతోషమే ముత్యాల ముగ్గుల్లోన నీకనమ్మ వజ్రాల వెన్నెల నీకే నమ్మా సనివిడి, వడపపు సాయి గంథాలు నీకేనమ్మా. కారుకోళ్ళు, మేకలు నీకేనమ్మా"

అని సన్నసన్నగా పాడుతూ ఊరుదాటగానే బండబూతుల పాటలు ప్రారంభిస్తారు అలా పాడడం సత్తెమ్మ తల్లికి ఇష్టమంటారు వీరు. శ్రీనాథుడు క్రీడాభిరామంలో పేర్కొన్న భవానీలు అనబడేవారు వీరే, వీరు కులానికి పంబ కులానికి చెందిన వారు, ఈ సత్తెమ్మ తల్లి జాతరులు పసలపూడి, కాకినాడ, వందలపాక వంటి గ్రామాలలో ప్రసిద్ధి చెందాయి. దానమ్మ సంబధాలని తాడేపల్లిగూడెం వద్ద బాగా జరుగుతాయి. దానిలో దానమ్మ కద చెబుతారు. ఇది మందాతరాజు కథ. అలాగే శెనగల కథ చెబుతారు. ఇది బలే సరదాగా ఉంటుంది. ఇద్దరు అన్నదమ్ములు పెనగతోట పెంచుతాంటారు. పెద్ద వాడు మంచి బుద్ధిగలిగిన వాడు చిన్నవాడు పిసినారి. ఒకరోజు సత్తెమ్మ చిన్న వాడిని ఆటపట్టిస్తాడు. అమ్మవారు అలిగి చిన్నవాడిని చంపబోతుండగా పెద్దవాడు వచ్చి అమ్మవారిని శరణు వేడతాడు అమ్మవారు శాంతించి కోవలతో ఊరవతల: కూర్చుంటుంది. ఇక పెద్దవాడు అమ్మవారిని ఏం కోరితే ఊరిలోనికి వస్తానని అడిగితే చిన్నవాడి ముఖం మీద పది ఉమ్ములు ఉస్తానంటుంది. పెద్దవాడు పోయి తమ్ముడిని అడగడం మరలా అమ్మవారు మరోకోరిక కోరడం ఇలాసాగుతుంది. కథ దానమ్మ, సత్తెమ్మ, తలుపులమ్మ, మాదిగల కులవేల్పు గొతేలమ్మ వంటి జాతరులలో ఈ పంబ కథ చెప్పబడుతూ ఉంటుంది. ఈ వంటి కళాకారులు చేసేవి ఇల వేల్పులు, కులవేల్పు సంబరాలు పిఠాపురం రథాల పేటలో ఈ వంబ కథ చెప్పే పంబ కులస్థులు ఉన్నారు. వారిలో శివకంచి వీరబ్బాయి. సంబకథాగానం చేయడంలో మానిపిట్ట ఇతనికి శివరంచి ఏసు తంబూరా వాయిస్తూనే, వారే చంద్రరావు జముడు వాయిస్తూ సహగానం చేస్తున్నారు. వీరుపాడే దోనెపాట, శెట్టిబలిజ గానవాసం, స్వామి వారి విద్యలు పంబకథలు జానపదారళా విశిష్టతను తెలియజేస్తూనే ఉంటాయి.

 కోలాటం

శతాబ్దాల నుండి తెలుగు వారు పోషించుకుంటూ వస్తున్న జానపద కళారూపాలలో కోలాటం ఒకటి దేవాలయాలలో జరిగే ఉత్సవాల సంధర్భంగా కోలాటం ప్రత్యేకాకర్షణ, ఆధ్యాత్మిక కీర్తనలను, భజనలను ఆలపిస్తూ కోలలు వేయడం ఈ ప్రక్రియ ప్రధాన లక్షణం. కోలాటం ఇరువురు వ్యక్తుల మధ్య సాగే కళారూపం ఇరువురు వ్యక్తులు రెండు చేతులలో కర్రలు పట్టుకుని ఎదురెదురుగా నిలబడి పాటలు పాడుతూ తాళానికి అనుగుణంగా గతిభేదాన్ని పాటిస్తూ అభినయిస్తూ వుంటారు. ఈ కోలాటాన్ని గూర్చి విజయనగర రాజుల కాలంలోనూ, పాల్కురికి సోమనాథుని బసలపురాణం నందు కూడా చెప్పబడింది..

పసలపూడికి చెందిన కోలాటం కళాకారుడు, గురువు అల్లు సింహచలం దశాబ్దాలుగా కోలాటదళాన్ని ఏర్పాటు చేసి ఆంధ్రదేశమంతా ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. వీరి కోలాటం నృత్యాన్ని సినిదర్శకుడు కళాతపస్వి కె. విశ్వనాధ్ తన సిరిసిరి మువ్వ, సినిమాలో చిత్రీకరించారు కూడాను. ఉత్సవాలు జరిగే దేవీనవరాత్రులు, గణపతినవరాత్రులు, మరిడమ్మ జాతరలు వంటి సంధర్భాలలో ఈ కోలాట కళాకారుల ప్రదర్శన తిలకించి. తీరవలసిందే

30 మంది వరకు కళాకారులు రలయంగా నిలబడి చేతిలో రూళ్ళకర్రలు (గీతలు గీసుకునే కర్రలు) గుండ్రంగా సాపు చేయిబడి ఒక అడుగు 'పోదవ కర్రలను ప్రతీ ఒక్కరూ రెండేసి చొప్పున రెండు చేతుల్లో పట్టుకుని కర్రను తాగిస్తూ లయిబద్ధంగా అడుగులేస్తూ తెయ్యిక్కడ తాజనుతా అంటూ జానపదగీతం అందుకుంటారు.

ఓ చిన్నదానా విడువనె కొంగు" వంటి జానపద గీతాలు భక్తిగీతాలూ గురువు పాడుతుంటే కోలాటం వేసేవారు. ఆ పల్లవిని వంతగా పాడుతూ గెంతుతుంటే వినదానికి చూడటానికి వినోదంగా ఉంటుంది. ఈ కోలాటాలు పల్లెలలోని ఆయా పేటల యువరులు విరామకాలంలో ఒక గురువును పెట్టుకుని నేర్చుకుంటారు. నేర్చుకున్న కోలాటాన్ని సంబరాలలో సరదాగా వేస్తూంటారు. కోలాటం ఆడవారు, మగవారు కూడా ఆడతారు.

కోలాటం ఆడేవారు ఐనేను, నిర్వరు, తలకు రిబ్బన్లు, కాళ్ళకు గజ్జెలు కట్టుకుంటారు. వీరి మధ్యలో వాయిధ్యలు బృందం హర్మనియం, డోలక్, తాళాలు, డప్పు వంటి సహకారంతో వీరి కీర్తనలకు సంగీతమందిస్తుంది. ప్రధాన గాయకుడు పాటపాడుతూ అడుగు మాడేలా తనచేతిలోని కోలాగకర్రలలో లయిమార్చగానే అందరూ అడుగులు మారుస్తూ నృత్యం చేస్తారు. వీరు భక్తిగీతాలు, రామకీర్తనలు, సప్తతరంగాలు, కృష్ణ తరంగాలు వంటివి అలపిస్తారు.

ఈ కోలాటంలో జానపదులకు ఉత్తేజాన్ని, ఉత్సాహన్ని వర్ణచలనం, వేషసామరస్యం, గమన సామరస్యం, మువ్వల మోత, కోలల లయి, రాగ సరళి కంఠకుళ, కళాసౌందర్యలు వుక్కుడిగా ఏకమయి మనలను ఆలపిస్తారు. కోలాటంలో జడల కోలాటం అనే ప్రక్రియ చాలా ఆసక్తిని కలిగిస్తుంది. అందరూ చేతిలో తాడుల వంటివి పట్టుకుని కోలాటం చేస్తూ జడలా అల్లుతారు. మరలా అలానే పాడుతూ అడుగును మార్చుకుని ఆ జడను విప్పేస్తారు. "వీరు కీర్తనలలో శరణు శ్రీ గణనాథ దేవా శరణు శరణు శంకరతనయా, పాలనచేసే పార్వతి తనయ, బొజ్జనిందా ఉండ్రాళ్ళు పోసేద, బుజ్జగింపుము మరి మరి బ్రోసి" అంటూ గణపతి గీతంతో ప్రారంభించి కరిళింగు మడుగులోపల వాడలో కృష్ణుడు వాడదుగో, అల్లడుగో కృష్ణుడు, నల్ల నల్లనివాడు నామంబు కలవాడు" అంటూ సాగే కోలాటం మన జానపదకళలకు సుసంపన్నం చేసిందనడంలో సందేహంలేదు. ఇటువంటి కళారూపాలను యువకులు అభ్యసిస్తే ప్రత్యేకమైన వ్యాయామాలు అభ్యసించకుండానే చక్కని ఆరోగ్యాన్ని పొందగలుగుతారు.

 బుట్టబొమ్మలు

తెలుగు నాట గ్రామదేవతల జాతరలలోను, సంబరాలలోను, తీర్థాలకు కూడా ఈ బుట్టబొమ్మలు కనిపిస్తుంటాయి. బుట్టబొమ్మలు కూడా జానపదాకళారూపానికి చెందినవే. దూరం నుండి ఈ బొమ్మలను చూడగానే చటక్కున ఆకర్షితులవకమానరు గబగబా అంగలు వేసుకుంటూ ఈ ప్రదర్శన జరిగే చోటికి చేరనివారు వుండరు. అంత అకట్టుకునే విధంగా ఉంటాయి. ఈ బుట్టబొమ్మలు: బుట్టబొమ్మలు ఉత్సవాలకే పడుతుంటారు సాధారణంగా ఈ బుట్టబొమ్మలు ప్రదర్శనలో పాములవాడు, పాములవాడి భార్య రాధ, కృష్ణుడు మొదలైనవి ఉంటాయి. ఇందులోనే గుర్రాలాట, గొర్రగేదెలు వంటి బుట్టబొమ్మలు కూడా మనకు కనువిందు చేస్తాయి.

బుట్టబొమ్మలు తయారీకి వెదురుగడలు, చింతగింజల గుజ్జు, రకరకాల రంగులు ఉపయోగిస్తారు. వెదురుగడలను బద్దలుగా చీరి చక్కుని నైపున్యంతో బద్దతన్నిటిని ఒకదానికి ఒకటి చేర్చి బొమ్మలను తయారు చేస్తారు. దానికి చింతగింజల గుజ్జును పూయడంతో రూపాన్ని తీర్చుదిద్దుతారు. దీనికి చక్కని రంగులు పూసి ఆకర్షిణీయంగా తీర్చుదిద్దుతారు. ఈ బొమ్మలను ఎత్తుకుని ఆడే కళాకారుడు తన బొడ్డు కింది వరకూ బొమ్మ విచ్చేట్టు బొమ్మను తయారు చేసుకుంటాడు. ఈ బొమ్మలు పెద్దపెద్దగా ఉంటాయి. కళాకారుడు ఒక పరికిణీని కాళ్ళ వివర వంట కుపెట్టుంచుకుంటాడు, పరికిణీ ధరించిన తరువాత బుట్టబొమ్మను ఎత్తుకుని తలకిందనుండి తగిలించుకుని బొడ్డు దగ్గర రంధ్రాలనుండి 'చూస్తూ బొమ్మను దరువులకు అణుగుణంగా ఆడిస్తుంటాడు. ఈ బొమ్మలు ఎత్తుకున్న కళాకారుడు నృత్యంచేయడానికి వీలుగా రామడోలు వేళందారు వాయిద్య సహకారం అందిస్తారు. ఇందులో భాగంగానే గుర్రాల బొమ్మలు కూడా వుంటాయి. గుర్రాల ముఖాలు వెదురు తడికలతో తయారుచేసి ఆ గుర్రాల బొమ్మలు తగిలించుకున్న వ్యక్తి తన పాదాలకు రెండు మూడు అడుగుల పొడవుగల కర్రలను కట్టుకుని గుర్ర మెద వద్దగల కన్నం నుండి పైకి వచ్చి గుర్రం నడుస్నున్నట్లు కట్టుకున్న కర్రలతో వాయిద్యాలకునుగుణంగా నడుస్తూ ఉంటే చూడముచ్చటగా ఉంటుంది. పిల్లలను బాగా ఆకర్షించి ఆనందింపచేసే కళారూపం బుట్టబొమ్మలు.

 బుడబుక్కల వారు

శివుని చేతిలో కనిపించే భీమరుకమే బుడబుడక అంటేను. కోడికూత జామునే బుడబుడక చేతిలో పట్టుకుని ఊపుతూ పల్లెప్రజలను మేలుకొల్పే ప్రాచీన జానపద గాయకుడు బుడబుక్కల వాడు భక్తిని ప్రతిపాదిస్తూ పురాణ సంభంధమైన అనేక అంశాలను చెబుతూ ప్రజలకు సీతిభోధ చేయడం ఈ బుడబక్తుల వేషగాని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. ఈ వేషంలోని పాత్రపేరు 'రామజోగి'. సంక్రాంతి వస్తుందంటే నెది ముందు నుంచే ప్రతీ బటివీ పటుకరిస్తూ బంటాడు. రామజోగీలు, సాయిలవారు, బుడబుక్కల వాళ్ళు అని పిలువబడే వీరు క్రీడాకుళం. తూర్పుగోదావరి.. గుంటూరు, ప్రకాశం, సల్లగొండ జిల్లాలలో అధికంగా కనిపిస్తూ ఉంటారు.

'అంబ పలుకు జగదాంబ వెలుకు, ఉంచిలోని రామాక్ష్మి పలుకు అని పాడుతూ వచ్చే బుడబుక్కల వాడు చరిత్ర కందినంత ప్రాచీనకాలం. వాడే వీరి కధనం ప్రకారం మహరాష్ట్ర నుంచి వారి పూర్వీకుల ఆంధ్రదేశానికి వచ్చి స్థిరపడదినట్టుగా చెబుతారు. వీరి వాయిత్యం బుదేక("మేరకం), ఉడుక్క, పొందుక, డుక్క దుబ్డక్కా మొదలైన పేర్లతో పిలుస్తారు కూడాను. తెలుగు సాహిత్యంలో శ్రీనాథుడు మొదలు ఆధునిక కవి జాషువా బాకా ఎందరికార్యాలలోనే బుడబుక్కలవారి ప్రస్తావన వుంది.

బుడబుక్కల వేషధారణ ఆసక్తిని కలిగిస్తుంది. వీరి వేషధారణను గురించి వివరంగా అయ్యలరాజు రామభుద్రుని హంసవింశతి' కావ్యంతో ఉంది. నేటి బుడబుక్కల వాడు బిగుతుగా ధోవతని కట్టుకుంటాడు. తెల్లని చొక్కాపై రంగుల కోటు వేసుకుంటాడు. తలకు రుమాలు చుట్టుకుని, ప్రాతిగుడుగు లేదా కర్ర భుజానవేసుకుని దానికి జోలెలు తగిలిస్తాడు. నుదుటి పై నల్లని బోట్లు పెట్టుకుంటాడు. చెవులకు రంగు రంగుల చెవిదిద్దులు పెడతాడు. ఎడమ భుజాలపై జరికతోలును, భుజాలనుండి క్రిందివరకు వెనుకవైపు పులి చర్మాన్ని కూడా కట్టుకుంటాడు. సదుముకు ఒక గంట కట్టుకుంటాడు. ఈ వేషధారణతో వీధులలో తిరిగే బుడబుక్కలవాడు ఓ ప్రత్యేక ఆకర్షణ కలిగి వుంటాడు. తాను వాయించే వాద్యం నుండి మంద్ర మధ్యను, తారస్వరాలు పలికిస్తాడు.

మహరాజరాజ మార్తాండతేజ

చవికల్ప భుజరాజ సూత్రమా

శుభోజ్ఞయం కల్లవలె

మీ పని జయం వుండాలి.

మా పని నయం వుండాలి అంటూ ఎక్కడా ఆగకుండా మహభారతం నందుగల వీరులందరినీ వరుస కలుపుతూ చెబుతుంటే అతని ధారణ తల్లికి ముగ్ధులు కావలసిందే.

భూమి కంటే ముందుపుట్టినది ఉదకం, ఉదకంలో సంచరించినది మత్యం, మత్యకతు కల్గినవాడు మన్మథుడు, మన్మధుని అన్న బ్రహ్మ, బ్రహ్మ భార్య సరస్వతి, సరస్వతి పతి కవులు, శుక్రులు, శుక్రులు వారిచేత సకల పురాణములు గైకొనినివాడు పరీక్షితు మహరాజుల పురాణాలకు చెందిన వారి సంబంధాలను వివరిస్తూ పోతుంటే పండితులు కూడా ఆశ్చర్యానంధాలలోను కాక మానరు.

బుడబుక్కలవారి రాకను గ్రామాలకు శుభసూచికంగాను, లాభదాయకంగాను పల్లె ప్రాంతంవారు భావిస్తూ ఉంటారు. బుడబుక్కల వాయిద్యం సంద్రరేగి కర్రతో చేసి దానికి మేక, లేక జింక లేదా బావురు కప్ప చర్మాన్ని రెండువైపులా చిక్కని తాడుతో కుట్టి అంచులు, తంగడి, కర్రతో దుడతారు. ఈ వాయిద్యానికి చెరోవైపునా చిన్నతాదులకు తారువుందరులు బుడబుదమంటూ వచ్చే విచిత్ర శబ్దం మన ప్రాచీన చరిత్రను తనదైన రూపంలో పలుకుతూ ఇంకా కొనసాగించడం ఆనందించవలసిన విషయం.

 బైటో భజన

దేశంలో లేని ఎల్ల పట్టణం లేనేలేదు ఆలయం ఉన్నచోట భజన కార్యక్రమాలు జరుగుతుంటాయన్లు సంగతి ప్రత్యేకిం చప్పదన్నరలేదు. పంద్ర సాంప్రదాయానికి ఆంధ్రదేశం పెట్టింది పేరు ఆలయాలలో రామాలయంటిని వోటేలేదు. కులానికో, రామాలయం. రామాలయం కూడా ఉంటాయి. రాత్రివేళల్లోనూ, ముక్కోటి ఏకాదశి, భీష్మ ఏకాదశి, శివరాత్రి వంటి పుణ్యదినాలలో ఈ భక్తులు ఆలయ నుండిపాలలో మార్చుని, దేవుని ఫోటో ఎదురుగా పెట్టుకుని ఉత్తడి తాళాలతో భగవంతునిపై గూర్చిన పాటలు పద్యాలు పాడుతూ భజనలు చేస్తూంటారు:

ఆలయంలో పదిమందీ కూర్చుని భజన చేస్తూ భగవన్నామ సంకీర్తనలకే ఈ భజన సంప్రదాయం పరిమితం కాలేదు. వగలంతా కాయకష్టం చేసి రాత్రిపూట మానసిక, శారీరక విశాంత్రి కోసం భజన కార్యక్రమంలో పాల్గోనడం ఒకవంతు దీనిద్వారా మనస్సు నిర్మలమువుతుంది. కొద్దో గోప్పో పుణ్యభావన కలుగుతుంది. భజనలలో వివిధరకాలు ఉన్నప్పటికీ వైటో భజన సర్వసాధారణంగా అన్ని చోట్ల మనకు కనిపిస్తుంది.

రైటో భజన'లో హర్మోనియం, మద్దెల శృతివాయిధ్యం, కంజీర, ఇత్తడి తాళాలు 6 జతలు వుంటాయి. మండపంలో భజనబ్పందం వలయంగా కూర్చుని మైకుముందు ప్రధాన గాయకుడు కీర్తన అలపిస్తుంటే ఆ వెనుక అందరూ అదే చరణాన్ని పాడుతూవుంటారు. సాధారణంగా ప్రధాన నాయుకుడు మంచి కందమాధుర్యం కలిగి వుంటాడు. అందరూ కూర్చుని చేస్తారు. కాబట్టి దీనిని బైటో భజన అన్నారు.

ఈ భజనల్లో పాడేవారితో పాటు చూడడానికి వచ్చిన వారు కూడా వాదితో కలిసి భక్తి భావంతో ఉత్తిచోతులనే తాళాలుగా అనుకుంటూ. పాడుతూ కనిపిస్తారు. ఈ భజనల్లో పాల్గోనేవారు సంగీత పాండిత్యం కలవారై ఉంటారు. ఈ భజనలోని కీర్తనలునే కాకుండా కాళహస్తీశ్వర శతకం, దాశరధీ శతకం, ఇతర శతకాలలోని పద్యాలను కూడా రాగయుక్తంగా పాడుతుంటారు. ఆడవారు, మగవారు కూడా కలిసి ఈ భజనలో పాల్గొంటారు.

ఈ భజనలు ఏలాహలు, గుప్తాహలుగా కూడా సాగుతాయి. ఏడాహలు అంటే ఉదాహరణకు 'రామరామసీత' అనే కావ్యంలోనే రోజంతా భజన చేస్తారు. 7 రోజులు పాటూ ఒక వాక్యంతో చేస్తే దానిని సప్తాహం అంటారన్న మాట. ఈ భజనల్లో రామదాసు కీర్తనలు. తాగ్యరాజుకీర్తనలు కూడా చోటు చేసుకుంటాయి. దానివలనే త్యాగరాజు, అన్నమయి, రామదాసు కీర్తనలు వాడవాడలా వ్యాపించాయి. గణపతి ప్రార్థనలో ప్రారంభమయ్యే భజనను విని ఊరిలోని ముత్తయివులందరూ అరటిపండ్లు, కొబ్బరికాయలు, శెనగపప్పు, బెల్లం పళ్ళాలలో పుచ్చుకుని భజనదగ్గర దేవుని ముందు పెడతారు. భజన పూర్తవగానే ఆ పండ్లను, సెనగపప్పు, బెల్లం లను కలిపి ప్రసాదంగా పెడతారు.

ఈ భజనల్లో సులవైన పాట 'రామరామరామసీత' అనేది ఒకటి. సీతారామ్ సీతారామ్ జయసీతారామ్ పట్టాభిరామ్ పట్టాభిరామ్ జయసీతారామ్ అని రాముని గూర్చి తెలిపిన విశేషకాలంలో చేంతాడులా సాగదీసుకుంటూ ఏకతాళంతో పాడుతూ భజన చేస్తారు. ఈ భజనలను కొందరు. యిండ్లలోనూ కూడా ఏర్పాటు చేస్తారు. "మేటి మైచను భక్త కూపములందు పాటలుగా గట్టి పాడిదివారు" అని పాల్కూరికి సోమనాథుడు తన పండితారాధ్య చరిత్ర నందు వ్రాయడం చూస్తే ఈ భజన కళ ఈనాటిది కాదని తెలుస్తున్నది. గొల్లలమామిడాడ రామచంద్రపురం, సామర్లకోట. పిఠాపురం, మండపేట, కొంకుదురు, కొవ్వూరు, ఏలేశ్వరంలో ఉన్న భజన మేళాలు బహు పేరుపొందినవి.